مالیه رفتاری در اقتصاد ایران؛ بررسی عملکرد ۱۰ روز اول محرم در ۶ بازار کلیدی

در علم اقتصاد نوین و مبحث «مالیه رفتاری (Behavioral Finance)»، پدیده‌ای به نام «اثر تقویمی (Calendar Effect)» وجود دارد که ثابت می‌کند رفتار سرمایه‌گذاران و جریان نقدینگی، تحت تاثیر مستقیم تعطیلات، اعیاد، و مناسبت‌های مذهبی یا ملی قرار می‌گیرد. در اقتصاد ایران، یکی از مهم‌ترین مقاطع تقویمی که رفتار بازارها را به شدت تغییر می‌دهد، دهه اول ماه محرم است.

با کاهش ساعات کاری، تعطیلی بنگاه‌های معاملاتی و تغییر فاز روانی جامعه، جریان پول هوشمند (Smart Money) استراتژی متفاوتی را اتخاذ می‌کند. دپارتمان داده‌کاوی آکادمی اقتصادی در این گزارش جامع، به بررسی عملکرد ۱۰ روز اول محرم در بازه زمانی ۳ سال اخیر (۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴) پرداخته است تا نشان دهد در این ایام خاص، سرمایه‌ها دقیقاً به کدام سمت فرار می‌کنند و کدام بازارها به خواب عمیق فرو می‌روند.

پناهگاه‌های نقدی؛ چرا طلا و دلار در محرم می‌تازند؟

با نگاهی به داده‌های اینفوگرافیک، اولین نکته‌ای که جلب توجه می‌کند، قدرت‌نمایی دارایی‌های نقدشونده و تدافعی است. طلا و دلار در این ۱۰ روز، بیشترین احتمال بازدهی مثبت را از خود نشان داده‌اند:

• طلای ۱۸ عیار (پادشاه بلامنازع): طلا با ثبت میانگین رشد ۳ تا ۶ درصدی و احتمال بازدهی مثبت ۷۰ تا ۸۰ درصدی، مطمئن‌ترین بازار در این ایام بوده است. دلیل اقتصادی این امر چیست؟ در روزهای منتهی به تاسوعا و عاشورا، حجم معاملات کلان تجاری به شدت افت می‌کند. سرمایه‌گذارانی که نقدینگی ریالی در دست دارند، برای جلوگیری از رسوب پول در تعطیلات، آن را به دارایی‌های امن و به شدت نقدشونده (مانند آبشده و سکه) تبدیل می‌کنند.

• دلار آزاد (سپر تورمی): اسکناس آمریکایی با میانگین رشد ۲ تا ۴ درصدی و احتمال بازدهی ۶۵ تا ۷۵ درصدی در رتبه دوم قرار دارد. علاوه بر تقاضای احتیاطی، در سال‌های اخیر تقاضای ارز برای سفرهای زیارتی (پیش‌درآمدی بر تقاضای اربعین) نیز به صورت خزنده از همین ایام در بازار غیررسمی شکل می‌گیرد که مانع از افت قیمت ارز می‌شود.

خواب زمستانی در تابستان؛ رکود مطلق در بازار مسکن و خودرو

در نقطه مقابلِ بازارهای نقدی، بازارهای فیزیکی و سرمایه‌ای سنگین قرار دارند که در این ۱۰ روز عملاً به کما می‌روند:

• بازار خودرو (نوسانی و متمایل به نزول): عملکرد خودرو در این ایام بین ۰ تا منفی ۱ درصد بوده و احتمال بازدهی مثبت آن کمتر از ۵۰ درصد است. بر اساس سنت‌های فرهنگی و مذهبی در ایران، خرید و فروش کالاهای مصرفی بادوام (به ویژه خودرو به عنوان کالایی که نیازمند تعویض پلاک و مراحل اداری است) در دهه اول محرم به شدت کاهش می‌یابد. نبود خریدار در بازار، باعث افت قیمت در حاشیه بازار می‌شود.

• بازار مسکن (توقف کامل معاملات): رشد مسکن در این ۱۰ روز ۰ تا ۱ درصد (تقریباً صفر واقعی با کسر تورم) و روند آن کاملاً ثابت است. بنگاه‌های املاک در این ایام خلوت‌ترین روزهای سال را سپری می‌کنند. اسباب‌کشی و عقد قراردادهای کلان ملکی از نظر عرفی متوقف می‌شود و به همین دلیل، موتور قیمت‌گذاری مسکن خاموش می‌ماند.

بازارهای ریسکی و نوسانی؛ وضعیت بورس و بیت‌کوین

• شاخص کل بورس: بورس تهران با رشد ۱ تا ۳ درصدی و احتمال موفقیت ۶۰ تا ۷۰ درصدی، در رتبه سوم قرار دارد. اگرچه حجم معاملات خرد در این ایام به دلیل نیمه‌تعطیل بودن بازار افت می‌کند، اما معمولاً کدهای حقوقی و بازارگردان‌ها برای جلوگیری از ریزش شاخص در ایام تعطیلات، حمایت‌های نسبی از سهم‌های شاخص‌ساز به عمل می‌آورند که منجر به یک برآیند خنثی تا کمی صعودی می‌شود.

• بیت‌کوین (گسست از تقویم داخلی): عملکرد بیت‌کوین (با بازدهی منفی ۲ تا مثبت ۱ درصد) نشان می‌دهد که این دارایی هیچ وابستگی به تقویم شمسی و قمری ایران ندارد. نوسانات بیت‌کوین کاملاً تابع متغیرهای اقتصاد کلان جهانی (مثل نرخ بهره فدرال رزرو آمریکا) است؛ بنابراین معامله‌گران داخلی نمی‌توانند بر اساس ایام محرم، استراتژی خاصی برای کریپتوکارنسی‌ها تدوین کنند.

جدول جامع آمار عملکرد بازارها (میانگین ۳ سال اخیر: ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴)